Afgelopen zondag werd de eerste aflevering van ‘Fauna & Gemeenschap’ uitgezonden op TV Rijnmond. Het thema was ‘de singel’. Frédérique Spigt en ik gingen in de Heemraadssingel en in de Voorhaven op zoek naar rivierkreeft. Niet gevangen, maar wel een paar mooie zoetwaterslakken en tussendoor nog een nest met uitkomende meerkoeteieren gevonden. Hier is de aflevering op internet te zien. Vergeet niet mee te doen met de kijkersvraag ‘Wat zit er nu weer op de grill?’ (en win een gesigneerde ‘De eendenman’). Zondag 12 juli: aflevering 2, over ‘de dood’ (klik hier voor de teaser).
Posted in Fauna & Gemeenschap | Tagged Fauna & Gemeenschap, TV-Rijnmond | Leave a Comment »
In uitzending 44 van ATLAS (Radio 1, zondag 5 juli 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:
Krimpende schapen. Het wilde Schotse Soay schaap wordt steeds kleiner door de klimaatverandering. Milde winters zorgen er voor dat kleinere schapen overleven, wat resulteert in vermindering in lichaamsgrootte. Wetenschappers bestuderen de Soayschapen van het geïsoleerd gelegen Schotse eiland Hirta al 25 jaar. Uit de resultaten blijkt dat de lichaamsgrootte van de schapen sindsdien met 5 procent is afgenomen. Hun poten werden korter en hun lichaamsgewicht nam af met 81 gram per jaar. Volgens onderzoeksleider Tim Coulson, hoogleraar biologie aan het Imperial College in Londen, kunnen zwakkere schapen beter overleven dankzij de klimaatverandering. Gras is langer beschikbaar door de milde winters, zodat zelfs de kleinere schapen meer kans hebben om het te halen. Daardoor komen kleinere schapen vaker voor in de schapenpopulatie. Zonder het effect van de warmere winters zouden die kleinere schapen niet overleven en de grote schapen juist groter en sterker moeten worden. In koude gebieden zijn grote dieren namelijk in het voordeel. Met deze studie is voor het eerst een directe link gelegd tussen klimaatverandering en erfelijke veranderingen in een dierenpopulatie, aldus de wetenschappers in Science van deze week.
Het Dode Dier van de Week is de larve van de blinde bij (Eristalis tenax), een insect uit de familie van de zweefvliegen, ook wel de rattenstaartlarve genoemd. Ik vond dit twee centimeter lange beestje tijdens de opnamen van de nieuwe TV-Rijnmond televisieserie ‘Fauna & Gemeenschap’ (begint vanavond) in de vijver van een binnenstadstuin. Na lang zoeken kwam ik achter de identiteit van het schepsel. Hoewel de volwassen zweefvlieg op bloemen leeft, bestaat het optimale leefgebied van de larve uit vrijwel dood, zuurstofloos water, vervuild met mest. Beerputten en giertonnen zijn het walhalla van de rattenstaartlarve. Ze kunnen in de stinkende stront overleven dankzij een telescopisch uitschuifbare adembuis. Af en toe komen de larven in het menselijk lichaam tot ontwikkeling (je wil niet weten waar …).
Onwaarschijnlijk Onderzoek – Twee boeken die niet in je bagage mogen ontbreken als je met vakantie gaat naar de Verenigde Staten, en ook een beetje van de natuur wilt genieten. De eerste is Roger M. Knutson’s ‘Flattened Fauna: A Field Guide to Common Animals of Roads, Streets, and Highways’ waarmee vrijwel alle mogelijke verkeersslachtoffers (road pizza’s) op naam te brengen zijn. Voor de meer in insecten geïnteresseerde reiziger is er Mark Hostetler’s ‘That Gunk on Your Car: A Unique Guide to the Insects of North America’ waarmee met gemak de smurrie die insecten op je auto achterlaten tot op soortniveau te herleiden is.
Posted in huisbioloog - Atlas | Tagged de huisbioloog, Onwaarschijnlijk Onderzoek, Radio 1 | Leave a Comment »
Ik vergeet mijn televisiedoop nooit. Op 10 maart 1998 was ik te gast in het VARA tv-programma ‘Laat de Leeuw’. Zangeres Frédérique Spigt – toen in het nieuws vanwege haar deelname aan het Nationale Songfestival – was er ook en wilde een bioloog interviewen. Daarom hadden ze mij opgetrommeld. Paul de Leeuw (beplakt met een Nico-De-Haan-Baard) kondigde mij aan als ‘microbioloog’ en het interview ging over beestjes in huis (niet mijn sterkste kant). Het klikte wel tussen mij en Fré: na afloop smeedden we het plan om ooit samen een natuurprogramma te maken. Er kwam niets van, maar nu – ruim tien jaar later – is het realiteit: vanaf 5 juli zendt TV-Rijnmond elke zondag om 17.15 uur (en elk uur herhaald!), acht weken lang de serie ‘Fauna & Gemeenschap‘ uit. Fré en ik gaan in elke uitzending op zoek naar de verrassende dierenwereld van Rotterdam.
Ik heb met erg veel plezier aan F&G gewerkt: op kreeftenjacht de Heemraadsingel, stoeptegels gelicht op de Coolsingel, uilenballen gezocht op de Zuider Begraafplaats, de mooiste roadpizza ooit gevonden en smerige larven uit de vijver van Fré getrokken. Voor mij waren de absolute hoogtepunten onze vistocht onder de Willemsbrug (zeeprik en zwartbekgrondel gevangen!) en de nacht die we vorsend doorbrachten in Het Park bij de Euromast. Dankzij het enthousiasme van Fré, het kleine, flexibele team van Oogappel Producties (Harm Korst [regie], Ton Spruit [geluid], Jefrim Rothuizen [camera]) en niet te vergeten de high-tech vingercamera is ‘Fauna & Gemeenschap’ een (al zeg ik het zelf) opmerkelijke televisieserie geworden. Klik hier voor nog meer informatie, en kijk hieronder naar een kort promotiefilmpje:
Posted in news, publications | Tagged Fauna & Gemeenschap, Frédérique Spigt, TV-Rijnmond | Leave a Comment »
In uitzending 43 van ATLAS (Radio 1, zondag 28 juni 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:
Walvissen worden bedreigd door meeuwen. In Argentinië hebben onderzoekers vastgesteld dat meer dan 75% van de zuidkapers (Eubalaena australis) die rond het schiereiland Valdes leven, lijdt onder aanvallen van kelpmeeuwen (Larus dominicanus). Deze grote meeuwen landen op de rug van de walvissen en pikken grote, open wonden in de speklaag. Ze hebben het vooral gemunt op moederdieren en hun jongen. De onderzoekers zien steeds meer magere en dode walviskalfjes en wijten dit aan de meeuwen. Het aantal meeuwen is explosief toegenomen ten gevolge van de vestiging van visverwerkende industrie. Op de site van de BBC is een mooie fotoserie van dit fenomeen te zien.
Het Dode Dier van de Week is een Siamese tweelingvink. Afgelopen zondag is in een tuin in Zieuwert (Achterhoek, Gelderland) een Siamese tweeling gevonden van een vink (Fringilla coelebs). Het gaat om nakomelingen van een in het wild levende vinkenpaar. De (eeneiige) tweeling zijn met de borsten aan elkaar vergroeid. Hoewel dergelijke aangeboren afwijkingen bekend zijn bij de mens en allerlei (pluim)vee, worden Siamese tweelingen bij wilde vogels zeer zelden vastgesteld, vermoedelijk omdat wilde vogels hun kroost verborgen voor mensenogen opvoeden. Vorig jaar kwam een Siamese tweeling bij de boerenzwaluw in de Verenigde Staten in het nieuws. Deze vogels waren aan het bekken vergroeid. Levenskansen voor de vinken in de achterhoek zijn er niet: ze kunnen niet vliegen en voorbewegen over de grond gebeurt tamelijk ongecoördineerd. Ze zijn een makkelijke prooi voor roofdieren.
De vinkentweeling werd goed gevoerd door beide ouders, maar is sinds afgelopen dinsdag – toen ik persoonlijk poolshoogte wilde gaan nemen – niet meer gezien. Jammer, het was een buitenkans om een dergelijke zeldzame monstruositeit te zien opgroeien en anatomisch in kaart te brengen.
Onwaarschijnlijk Onderzoek – Ook Michael Jackson (1958-2009) is onderwerp van onwaarschijnlijk onderzoek. In 1997 meldde een toen 24-jarige man zich bij de afdeling plastische chirurgie van het Sint-Jan Ziekenhuis in Brugge. Hij was ontevreden met zijn smalle kaaklijn en uitte bovendien de wens om op Michael Jackson, zijn idool, te lijken. De plastisch- en kaakchirurgen M.Y. Mommaerts, J.S.V. Abeloos en H. Gropp namen de klus aan. Na twee operaties, in 1998 en 1999, waren zowel de patiënt als de artsen als de tevreden en er volgde een wetenschappelijke publicatie in Ann Chir Plast Esthét 2001 (46): 336-40, getiteld ‘Mandibular angle augmentation with the use of distraction and homologous lyophilized cartilage in a case of morphing to Michael Jackson surgery’. De moedwillige over-correctie van de kaaklijn met geboetseerd ribkraakbeen was revolutionair, volgens de auteurs.
Posted in huisbioloog - Atlas | Tagged de huisbioloog, Onwaarschijnlijk Onderzoek, Radio 1 | Leave a Comment »
In uitzending 42 van ATLAS (Radio 1, zondag 21 juni 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:
Nieuwe diersoorten in Ecuador. Een expeditie van ‘Conservation International’ naar de Nangaritza Vallei in het zuidoosten van Ecuador, nabij the grens met Peru, heeft een schat aan nieuwe soorten kikkers, insecten (sabelsprinkhanen) en mogelijk een nieuw knaagdier opgeleverd. Het internationale team onderzoekers richtte zich met name op de Tepuyes – de tafelbergen die geïsoleerde eilanden in het regenwoud vormen. Daar is de biodiversiteit het hoogst en de kans op iets nieuws het grootst. Niet nieuw maar wel fantastisch is de vondst van de zeldzame glaskikker Hylanobatrachium pellucidum. Het kikkertje is doorzichtig en zijn ingewanden zijn daardoor zichtbaar. Hier is een mooie fotoserie te zien van de gevonden diersoorten.
Het Dode Dier van de Week is de zwartbekgrondel (Negobius melanostomus), een tot twaalf centimeter lange vis. Afgelopen week heb ik meegevaren met een palingvisser op de Nieuwe Maas in Rotterdam. Uit de fuiken die onder de Willemsbrug stonden, kwamen behalve palingen ook een stuk of tien van deze exotische grondels die oorspronkelijk in de Zwarte- en Kaspische Zee en in de Donau leven. Vermoedelijk door de aanleg van het Rijn-Donau kanaal bereikten ze Nederland in 2004. Het relatief hoge aantal zwartbekgrondels in twee fuiken geeft aan dat de soort zich uitbreidt. Ik neem er een mee.
Onwaarschijnlijk Onderzoek – De ‘Association pour la Recherche sur le Bâillement’ (De Vereniging voor Onderzoek naar het Gapen) brengt alle gaap-onderzoekers samen en organiseert op 24 en 25 juni 2010 de Eerste Internationale Gaapconferentie in Parijs. Wat valt er aan gapen te onderzoeken? Meer dan je zou verwachten. Vooraanstaand Nederlands gaaponderzoeker Wolter Seuntjens zal over de erotische aspecten van gapen spreken. En hoe zit het met de besmettelijkheid van gapen?
Posted in huisbioloog - Atlas | Tagged de huisbioloog, Onwaarschijnlijk Onderzoek, Radio 1 | Leave a Comment »
In uitzending 41 van ATLAS (Radio 1, zondag 14 juni 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:
De spectaculaire Nederlandse archeologische vondst die maandag 15 juni om 13.45 uur in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden wordt onthuld door Ronald Plasterk (minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap). Het museum houdt de vondst tot dat moment geheim, maar wil wel kwijt dat het gaat om ‘een mijlpaal voor de Nederlandse archeologie en paleontologie.’
Ik denk dat het om een overblijfsel van een Neanderthaler (Homo sapiens neanderthalensis) gaat, de uitgestorven mensensoort die leefde tussen 150.000 en 30.000 jaar geleden. Er zijn van de Neanderthaler nog geen fossiele resten in Nederland gevonden, maar wel stenen werktuigen. Het zou me niets verbazen als de vondst van de Noordzeebodem gevist is. Maandag weten we het zeker.
Het Dode Dier van de Week is de zeeprik (Petromyzon marinus). Ecologen van Waterschap Roer en Overmaas vonden afgelopen week de eerste volwassen zeeprikken in de Roer. In de vispassage bij de ECI waterkrachtcentrale in Roermond zijn vijf zeeprikken met een lengte van ongeveer 65 tot 85 centimeter waargenomen. Het is een beschermde vissoort die vanuit zee, via de Maas, de Roer optrekt op weg naar paaigebieden ergens in de Roer. Er zijn ook larven en jonge zeeprikken gezien: het eerste bewijs dat de soort zich in Nederland voortplant.
De zeeprik is een bijzondere kaakloze vis die zich vastzuigt aan andere vissen en de lichaamssappen van het slachtoffer opzuigt. Ik neem een dode mee.
Onwaarschijnlijk Onderzoek – Waarom heeft de mens geen penisbeen? Terwijl veel mensapen en vele andere diersoorten zijn uitgerust met een penisbeen (baculum), is de mens afhankelijk van de hydraulische werking van bloed voor zijn erectie. Scott F. Gilbert en Ziony Zevit legden in het American Journal of Medical Genetics (101: 284-285) uit waarom: het was niet Adams rib (Genesis 2: 21-23) maar zijn penisbotje dat God gebruikte om de vrouw (Eva) te schapen.
Posted in huisbioloog - Atlas | Tagged de huisbioloog, Onwaarschijnlijk Onderzoek, Radio 1 | Leave a Comment »
Friday, June 5th 2009, was the 14th annual Dead Duck Day. At 17.55h sharp (Rotterdam Time) a nice mix of duck enthusiasts, other bird lovers, curious people and readers of (my book) ‘De eendenman’ (totaling five nationalities) gathered next to the glass pavilion of the Natural History Museum in Rotterdam for the short open-air ceremony. Besides commemorating the necro-duck, I asked special attention to the global problem of bird-glass collision. Professor Daniel Klem, Jr – who has studied the subject for more than 35 years – had send a special message which I read. When it was all over, several participants joined the traditional six-course duck dinner at the famous Tai Wu restaurant.
Here is a short radio-report made by my dear friends of Atlas-Radio 1 and some pictures, kindly taken by Jaap van Leeuwen and Garry Bakker. Thank you all for coming. See you next year for the 15th Dead Duck Day, organised by the Natural History Museum Rotterdam and the European Bureau of Improbable Research.



Posted in De eendeman, ducks, events | lectures | Tagged dead duck day | 1 Comment »
In uitzending 40 van ATLAS (Radio 1, zondag 7 juni 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:
Nieuwe kolonies van de keizerpinguïn (Aptenodytes forsteri) ontdekt door poepvlekken op satellietbeelden van de Zuidpool. Gebruikmakend van beelden gemaakt door de Landsat satelliet zijn onderzoekers van de British Antarctic Survey er in geslaagd om 10 nieuwe broedkolonies te ontdekken en de locatie van zes anderen te corrigeren. Het totaal aantal grote kolonies bedraagt 38. De resultaten zijn gepubliceerd in het laatste nummer van het vakblad Global Ecology and Biogeography.
Op de satellietbeelden ontdekten de onderzoekers bruine vlekken op het kleurloze poolijs: poep dat pinguïns in grote hoeveelheden rond hun nest achterlaten. Omdat keizerpinguïns uitsluitend op zee-ijs broeden (niet op rotsbodem), is het ‘handmatig’ tellen van de kolonies vrijwel onmogelijk en worden de resultaten scheefgetrokken door de locaties van onderzoekstations. Vanuit de ruimte is het nu wel mogelijk en kan het volledige verspreidingsgebied nauwkeurig in kaart gebracht worden.
Het Dode Dier van de Week is de grootste Nederlandse kever – het vliegend hert (Lucanus cervus). Het mannetje kan met zijn immense gewei-vormige kaken tot wel 9 centimeter groot worden. De soort komt voor in zuidelijk en centraal Europa en in Groot-Brittannië, en leeft voornamelijk in eikenbossen. In Nederland is zijn voorkomen beperkt tot vier locaties: de Veluwe, Oost-Overijssel, nabij Nijmegen en in Zuid-Limburg. De larven leven in rottend eikenhout en daar ontbreekt het aan in Nederland. Daarom is het vliegend hert een beschermde soort. Ik neem een mooi mannetje mee.
Onwaarschijnlijk Onderzoek – De koe als aardbevingsdetector. Anders Herlin, onderzoeker bij de Swedish University of Agricultural Sciences (SLU) rustte acht koeien uit met geavanceerde meetapparatuur en wachtte op een (zeldzame) aardbeving in de Zweedse provincie Skane. De aardschok kwam op 16 december 2008, en: slechts 1 koe stond op in de minuut voordat de bodem schudde, vijf bleven rustig liggen, en 1 koe ging zelfs liggen op het exacte moment van de aardbeving, dat alles terwijl het epicentrum slechts op 5 km afstand lag. Conclusie: koeien zijn slechte aardbevings-detectoren.
Posted in huisbioloog - Atlas | Tagged de huisbioloog, Onwaarschijnlijk Onderzoek, Radio 1 | Leave a Comment »
Zorg dat je vrijdag 5 juni om 17.55 uur precies op het gazon naast het nieuwbouwpaviljoen van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam bent. We vieren dan ‘Dead Duck Day‘. Iedereen is welkom bij de korte openluchtceremonie, en – na afloop – bij het nuttigen van ‘Menu D’ (het zesgangen-eendenmenu) in restaurant Tai Wu (Mauritsweg 24-25).
Dead Duck Day gedenkt de dramatische dood van de wilde eend tegen de glazen gevel van het museun op 5 juni 1995, 17:55 uur, en vraagt aandacht voor de miljarden vogels die jaarlijks wereldwijd tegen glas om het leven komen.
Speciaal voor de 14e Dead Duck Day heeft dr Daniel Klem Jr, die al 35 jaar de relatie tussen vogels en glas bestudeert, een boodschap gestuurd. Zelf zal ik enige passende passages uit ‘De eendenman‘ voorlezen.

Posted in De eendeman, events | lectures | Tagged dead duck day | Leave a Comment »
Elk voorjaar wanneer de wilde eenden in voortplantings- stemming zijn, brandt de discussie over het eendjesvoeren weer los. Het blijft een hardnekking misverstand dat er een relatie is tussen het eten van (gevoerd) brood en de tamelijk agressieve voortplantingsstrategie van de wilde eend. De kranten stonden er de afgelopen weken weer vol mee. Als eendenman heb ik me er ook even mee bemoeid. Afgelopen zondag, 31 mei 2009 sprak ik er in Vara’s Vroege Vogels op Radio 1 – onder de titel ‘Voer de eendjes!‘ – de volgende column over uit:
Het Amsterdamse stadsdeel Noord heeft een eendenbeleid. Wethouder Harm-Jan van Schaik wil het eendjesvoeren ontmoedigen want door al dat brood, zegt hij ‘[…] leven de eenden veel korter, geen negenentwintig maar slechts twee jaar’. De officiële stadsdeelbioloog voegt daar aan toe: ‘Als eenden teveel brood krijgen, hoeven ze niet meer op zoek te gaan naar natuurlijk voedsel. Verveling en agressie onder de eenden nemen toe, waardoor het aantal verkrachtingen en verdrinkingen door soortgenoten toeneemt. Dat is niet goed voor het dierenwelzijn.’ Wat een flauwekul. Dit zijn de feiten:
(1) De gemiddelde levensverwachting van de wilde eend bedraagt 1,6 jaar en het langstlevende (geringde) exemplaar bereikte een leeftijd van 29 jaar en één maand. Bijvoeren verhoogt de overleving.
(2) Eenden vervelen zich nooit. De tijdwinst die het in ruime hoeveelheden aangeboden brood oplevert, wordt benut met activiteiten die de overleving verhogen, zoals poetsen, het in optimale conditie houden van het verenkleed.
(3) Zowel in de stad als in de broodloze natuur is verkrachting, groepsverkrachting zelfs, onderdeel van de voortplantingsstrategie van de wilde eend. De woerd verkracht niet voor de lol: hij wil nageslacht. Als u slechts drie maanden per jaar een penis zou hebben en uw kroost een levensverwachting van maar anderhalf jaar heeft, dan zou u zich toch ook wat actiever met de voortplanting bezighouden?
Eén troost als u zich opwindt bij het zien van een wijfje dat keer op keer kopje onder gaat: bij die dramatische groepsverkrachtingen heeft de vrouwtjeseend het heft in handen. De anatomie van haar geslachtsorgaan is zo geëvolueerd dat zij ongewenst (zwak) zaad op een zijspoor kan zetten en het zaad van de uitverkoren woerd haar eieren laat bevruchten.
Ik stel voor eenden buiten de discussie te houden en mensen die sloot en plas tot broodpap transformeren net als alle andere milieuvervuilers te bekeuren. Laat de beleidsmakers in Amsterdam niet achteloos voorbijgaan aan de educatieve en emotionele aspecten van het eendjesvoeren. Welke vader of moeder kent niet die intense momenten van geluk langs de waterkant? Ik spreek uit ervaring. Met twee in dobbelsteentjes gesneden oude boterhammen die we langzaam aan de watervogels voeren, breng ik mijn dochter van 1 wekelijks de beginselen van de vogelkunde bij: ‘Geef de nijlgans ook wat, dat is een nieuwkomer. Daar is de mannetjeseend met zijn groene kop, let op de mooie krul in zijn staart. Die met dat saaie, bruine verenpak is de vrouwtjeseend. Kijk een paring! Het mannetje schudt met zijn staart, dat wijst op een zaadlozing.’
Gelukkig woon ik in Rotterdam, waar ze nog geen eendenbeleid hebben.
Posted in Radio 1, ducks, publications | Tagged eendjes voeren, Radio 1, Vroege Vogels, wilde eend | Leave a Comment »
