De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 27 juni 2010

In uitzending 94 van ATLAS (Radio 1, zondag 27 juni 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (ongeveer om 19.00 uur) over:

Potvispoep helpt kooldioxide-absorptie. Australische onderzoekers hebben berekend dat potvissen die in de zuidelijke oceanen leven, via hun ontlasting jaarlijks 50.000 kilo ijzer aan het zeewater toevoegen. IJzer stimuleert de groei van plantaardig plankton dat op zijn beurt CO2 uit de lucht opneemt. Wanneer plakton sterft zinkt het gebonden CO2 mee naar de bodem. Op die manier wordt CO2 in de atmosfeer gereduceerd. Potvispoep zorgt voor de absorptie van 400.000 ton CO2, twee keer zoveel als de hoeveelheid die potvissen uitademen. Zie Proceedings of the Royal Society B doi: 10.1098/rspb.2010.0863.

Het bleek belangrijk te zijn dat de potvissen niet poepen waar ze eten (diep in de oceaan, voornamelijk inktvis), maar onder het oppervlak waar het plankton leeft. Gezien deze rol van grote zeezoogdieren bij het reguleren van de CO2 balans, is het van belang de walvisjacht te stoppen, aldus de auteurs van de publicatie.

Het Dode Dier van de Week is het harnasmannetje (Agonus cataphractus) dit zeevisje dat algemeen voorkomt in de Noordzee en andere Noordwest-Europese wateren wordt ook wel ‘neushangertje’ genoemd. Waarom werd mij gisteren door vissers op Noordzee gedemonstreerd: de vis heeft twee weerhaakjes op de neus waarmee hij overal aan blijft hangen. Ik neem er een mee, en demonstreer het fenomeen.

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Er is een ludieke toepassing van het ‘beesie’ (WK-promotie artikel van een bekende grootgrutter) gevonden: als kunstaas om snoek mee te vangen. De website topvisser.nl heeft er een wedstrijd aan verbonden.

Wanneer het serieus aangepakt zou worden, zou het een mooi vervolg zijn op het klassieke onderzoek van J.J. Beukema uit 1970 (‘Acquired hook-avoidance in the pike Esox lucius L. fished with artificial and natural baits’ – Journal of Fish Research 2: 155-160), waaruit bleek dat snoeken zich geen tweede keer met kunstaas lieten vangen. Suggestie voor de onderzoeksvraag: In welke kleur beesie bijten snoeken het meest?

De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 20 juni 2010

In uitzending 93 van ATLAS (Radio 1, zondag 20 juni 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (ongeveer om 19.30 uur) over:

Gnoes die bedreigd worden door een nieuwe weg die dwars door de Serengeti wordt aangelegd – De Tanzaniaanse regering heeft de aanleg goedgekeurd van een weg tussen Arusha en Musoma. Nu moeten auto’s en vrachtwagens ruim 400 km omrijden. De nieuwe weg, die de economie van de streek moet stimuleren, loopt door het noordelijke deel van het Serengeti National Park en doorkruist de trekroute van gnoes, zebra’s en andere grazers van de Oost-Afrikaanse savanne.

Jaarlijks trekken meer dan een miljoen gnoes op zoek naar voedselgronden van de droge naar de natte delen van de savanne. Deze massale trek wordt als een ‘natuurwonder’ gezien en is onderwerp van menige natuurdocumentaire. Gnoes steken wel wegen over, maar het verkeer zal de trek beïnvloeden. Het plaatsen van een hek langs de weg (om verkeerslachtoffers onder mens en dier te voorkomen) zou funest zijn. Niet alleen de gnoe-populatie zal ineenstorten, ook het ecosysteem van de Serengeti zal door het ontbreken van de grazers ingrijpend veranderen.

Er is inmiddels een Facebook pagina ‘Stop the Serengeti Highway’ en er is een alternatieve zuidelijke weg voorgesteld.

Het Dode Dier van de Week is een stukje Afrikaanse olifant, een bewerkte slagtand om precies te zijn. Een derde deel van de slagtand is hol en bevindt zich in de schedel. In de holte zitten zenuwen en bloedvaten. De rest van de slagtand is massief en bestaat uit een harde, dunne buitenlaag, het email, en daaronder het tandbeen dat ivoor genoemd wordt. Ook slagtanden van nijlpaard, walrus en narwal bevatten ivoor. Ivoor werd ‘het witte goud’ genoemd en voordat plastic zijn intrede deed, verwerkt in gebruiksvoorwerpen zoals knopen, kammen, pianotoetsen, biljartballen en talloze soorten siervoorwerpen. De handel in ivoor heeft de Afrikaanse olifant op de rand van uitsterven gebracht. Na het internationale verbod op de ivoorhandel, dat in 1989 inging, herstelde de populatie zich. De vraag naar olifantivoor blijft echter vooral in Azië groot, zodat stropen nog steeds voorkomt.

Nu in sommige delen van Afrika de olifant weer in grote aantallen voorkomt, gaan er stemmen op om de  jacht op olifanten (en de handel in ivoor) weer toe te staan. In Ivoorkust komt de Afrikaanse bosolifant (Loxodonta cyclotis) voor.

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Is voetbal kijken slecht voor je hart? In 2008 werden voetbalfans opgeschrikt door de resultaten van een opmerkelijk wetenschappelijk onderzoek, getiteld ‘Cardiovascular Events during World Cup Soccer’ (zie: New England Journal of Medicine 358: 475-483). Duitse onderzoekers hadden tijdens de Wereldkampioenschap voetbal in 2006 (in Duitsland) vastgesteld dat het bekijken van een spannende voetbalwedstrijd de kans op een hartaanval (bij Duitse mannen in Beieren) verdubbelde. Zij raadden voetbalkijkende hartpatiënten aan om ‘preventieve maatregelen’ te nemen.

Een recent gepubliceerd Italiaans onderzoek naar 25159 ziekenhuisopnamen (in Italië) ten gevolge van acute hartproblemen (‘It is just a game: lack of association between watching football matches and the risk of acute cardiovascular events’ International Journal of Epidemiology 2010: 1-8 DOI 10.1093/ije/dyq007) vond geen verhoogd risico tijdens de World Cup 2002, 2006 en de Europese Kampioenschappen 2004.

De academische discussie over deze tegenstrijdige resultaten spitst zich toe op de methode van onderzoek, niet op mogelijke invloed van de landsaard. Een Nederlands onderzoek (uit 2002) vond ook geen relatie tussen (het kijken naar) belangrijke voetbalwedstrijden en sterfte door hartfalen.

De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 6 juni 2010

In uitzending 91 van ATLAS (Radio 1, zondag 6 juni 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (direct na het nieuws van 19.00 uur) over:

Vogels en glas – Gisteren was het Dead Duck Day. Ik vraag daarmee aandacht voor de vele miljoenen (miljarden?) vogels die jaarlijks tegen ruiten en glazen gebouwen om het leven komen. Het probleem is dat vogels vensterglas niet zien. De Amerikaanse bioloog Daniel Klem heeft het resultaat van 30 jaar onderzoek samengevat in een degelijke publicatie in The Wilson Journal of Ornithology (121: 314-321, 2009). Hij onderzocht een aantal methoden om vogelaanvaringen met glas te voorkomen door vogels in een vliegkooi los te laten en er diverse soorten behandeld en onbehandeld glas in te zetten. Zijn belangrijkste conclusies zijn: (1) er vliegen twee keer zoveel vogels tegen spiegelend glas dan tegen ontspiegeld glas, (2) glas dat om de 5-10 cm beplakt is met ondoorzichtige plastic stickers zorgde voor geen of bijna geen vogelaanvaringen, (3) ruiten waarop strips of figuren zijn aangebracht die ultraviolet licht reflecteren en absorberen, zorgen voor minder slachtoffers, en (4) ruiten die volledig beplakt werden met dergelijke folies, bleken nog effectiever te zijn in het voorkomen van vogelaanvaringen. Groot voordeel van UV-folies is dat mensen er doorheen kunnen kijken. Vogels kunnen UV-licht (wel) zien en herkennen de strips als een barriere.

Het is nu aan de glasindustrie om deze wetenschap te benutten en vogelvriendelijke ruiten te produceren, en aan architecten om het te gebruiken.

De Dode Dieren van de Week zijn de vogels die het slachtoffer zijn (geworden) van de olieramp in de Golf van Mexico. Er is een stevige discussie gaande of die met olie besmeurde vogels wel of niet schoongemaakt moeten worden. Is het niet beter om kosten en moeite te besparen en de vogels direct uit hun lijden te verlossen? Er zijn flink wat onderzoeken die hebben aangetoond dat slechts een fractie het uiteindelijk overleeft. Er zit ook een ethische kant aan deze kwestie: moeten wij (mensen) niet alles in het werk stellen om olieslachtoffers te redden, want elke overlever is er een?

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Salmonella uitscheiding bij joy-rijdende varkens. Salmonella is een akelige bacterie die soms bij varkens voorkomt. Varkens waarbij de bacterie aangetoond wordt, worden afgekeurd: ze mogen niet geslacht en verhandeld worden, want mensen kunnen er ook ziek van worden. Het komt voor dat bij varkens die gezond de stal verlaten, bij aankomst bij het slachthuis wel Salmonella wordt gevonden. Paul Williams en Kenneth W. Newell zochten uit hoe dat komt in hun klassieke studie uit 1970 ‘Salmonella Excretion in Joy-Riding Pigs’ (in American Journal of Public Health and the Nation’s Health 60: 926-929). Ze laadden 30 gezonde varkens in een veewagen. Na een rustige rit van ongeveer 100 kilometer die niet bij het slachthuis eindigde maar bij dezelfde stal, werd bij 30% van de varkens Salmonella in de ontlasting aangetoond. Hoe zit dat? (Deze studie won de Ig Nobelprijs voor de biologie in 1993)

De huisbioloog (Atlas, radio 1), zondag 16 mei 2010

In uitzending 88 van ATLAS (Radio 1, zondag 16 mei 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (direct na het nieuws van 19.00 uur) over:

Gif spuitende cobra’s – Cobra’s (Naja sp.) voorspellen de positie van de ogen van hun aanvaller en sproeien daardoor gif met grote precisie. Dat is de conclusie van het onderzoek van Bruce Young en collega’s naar het ‘spuuggedrag’ van drie soorten cobra’s. Om aanvallers af te weren kunnen de gifslangen door kleine gaatjes in hun hoektanden gif spuiten over een afstand van meer dan twee meter. Het gif is schadeloos voor de huid, maar in de ogen veroorzaakt het direct blindheid. De cobra moet de ogen dus raken. Het was de slangenonderzoeker al opgevallen dat cobra’s met hun kop wiebelden voordat ze gif ‘spuugden’.

Voorzien van een veiligheidsbril met bewegingssensoren tartte Bruce Young de cobra’s. Hogesnelheidscamera’s filmden terwijl hij zich meer dan honderd keer liet bespuwen. Uit de vertraagd afgespeelde beelden en gegevens van de bewegingssensors bleek dat de slangen steeds tweehonderd milliseconden nadat Young een plotselinge hoofdbeweging maakte, gif spuwden. Ze voorspelden de positie van zijn ogen met grote precisie. Deze bevindingen staan deze week in Journal of Experimental Biology.

 Het dode dier van de week is de cobra. Hoeveel soorten zijn er, en waar komen ze voor. Kunnen ze allemaal gif spuiten? Ik neem een schedel mee, en een paar schoenen, gemaakt van cobra-leer.

Onwaarschijnlijk Onderzoek –Het wetenschappelijke artikel over fellatio bij fruitvleermuizen dat afgelopen najaar veel media-aandacht kreeg, heeft in Ierland tot een zeer vervelende situatie geleid, die ‘fruibatgate’ wordt genoemd. Dr Dylan Evans, gedragswetenschapper en evolutionair psycholoog, werkzaam bij het University College in Cork, is door het bestuur van de universiteit onder curatele gesteld omdat hij een collega het artikel ‘Fellatio by Fruit Bats Prolongs Copulation Time’ (Tan et al. 2009 in PLoS ONE 4(10): e7595) had laten zien. De betreffende collega vond het artikel ‘upsetting’, beschouwde het (zien) als een ongewenste intimiteit en diende een klacht tegen Evans in. In de academische wereld is verontrust gereageerd op het besluit om Evans hiervoor te straffen. Het druist in tegen de vrijheid om wetenschappelijk onderzoek onder de aandacht (van collega’s) te brengen en er over te discussiëren. Bovendien misbruikt het de regels rond ongewenste intimiteiten om de academische vrijheid te beperken. Er kan een petitie getekend worden om University College Cork er toe te bewegen de sancties tegen Dylan Evans op te heffen. De kwestie heeft kennelijk ook een andere kant.

Het gewraakte artikel in PLos ONE toonde aan dat vrouwtjes van de fruitvleermuis Cynopterus sphinx er voor zorgen dat de paring langer duurt door tijdens de penetratie aan de schacht van de penis van de partner te likken: 1 seconde likken betekent dat de paring 6 seconden langer duurt. Dat verhoogt de kans op bevruchting. Voor de liefhebbers is hier een relevant filmpje.

De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 28 februari 2010

In uitzending 78 van ATLAS (Radio 1, zondag 28 februari 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:

Vogelvoyeurisme – Vogelbescherming Nederland startte vandaag ‘Beleef de Lente 2010’ waarbij via webcams het wel en wee van acht broedende vogels doorlopend gevolgd kan worden. Het gaat om steenuil, torenvalk, koolmees, ooievaar, boerenzwaluw, kerkuil, boomklever, en – het absolute hoogtepunt – de oehoe. Deze grootste Europese uil zit al op de eieren in Zuid-Limburg. Behalve dat het leuk is om te zien hoe het dit uilengezin zal vergaan, is het ook wetenschappelijk van belang om de beelden te bekijken. Hoe vaak worden de uilskuikens gevoerd en waarmee? Hoe zit het verder met de broedzorg?

Oehoes broeden sinds 1997 in Nederland. Het gaat om vogels van de Duits-Belgische populatie die hun areaal uitbreiden. Inmiddels gaat het jaarlijks om ongeveer vijf broedparen, in groeves in Zuid-Limburg en in de Achterhoek.

Het Dode Dier van de Week is een ree (Capreolus capreolus). Gisteren heb ik een dood exemplaar opgehaald in Zeeland. Het is een reegeit (vrouwtje) dat was verdronken. Zaterdag 6 maart zal dit dier samen met nog een aantal dode dieren onderwerp zijn van ‘anatomische lessen’ die tijdens de Museumnacht worden gegeven in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Via een live videoverbinding worden de secties op grote schermen in beeld gebracht, binnen en buiten het museum. Behalve het ree, komen ook een huismus, een ooievaar en een bruinvis op de snijtafel. Een buitenkans om te zien hoe dode dieren geprepareerd worden voor hun tweede leven als museumstuk.

Onwaarschijnlijk Onderzoek  – Heeft (elektro- magnetische straling van) de mobiele telefoon invloed op de speekselproductie? Ja en nee, dat is de conclusie van een onderzoek onder 50 gezonde vrijwilligers in Israel. Voorwaarde voor deelname was een duidelijke voorkeur voor het linker- of rechteroor voor het gebruik van de mobiele telefoon (80% had de voorkeur voor het rechteroor, 20% voor het linkeroor). Zowel de linker als de rechter speekselklier werd gedurende vijf minuten aangesloten op een Carlson-Crittenden speekselverzamelaar. De onderzoekers O. Goldwein en D.J. Aframian (speekselklierkliniek, afdeling mondgeneeskunde van de Faculteit Tandheelkunde van de Hebrew University of Dental Medicine, Jeruzalem, Israel) vonden een anderhalf keer hogere speekselproductie aan de gezichtszijde die domineert bij mobiel bellen. Naarmate de proefpersonen een langere geschiedenis van mobiel telefoongebruik hadden, was het verschil tussen de speekselproductie van de linker en rechter klier minder. De onderzoekers pleiten nu voor een wereldwijde studie naar dit fenomeen. Lees alles in Oral Diseases 16: 146-150 (2009).

De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 21 februari 2010

In uitzending 77 van ATLAS (Radio 1, zondag 21 februari 2010, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:

Huiskraaien – De Nederlandse populatie huiskraaien (Corvus splendens) zal worden bestreden. De krant De Pers meldde dat het Ministerie van Landbouw dat heeft besloten op basis van een SOVON-onderzoeksrapport. Het gaat om huiskraaien in Hoek van Holland die de enige Europese broedpopulatie vormen. De populatie telt momenteel 27 exemplaren die allemaal zijn voortgekomen uit één paartje dat per schip in 1994 vanuit Egypte was meegelift en zich in Hoek van Holland vestigde. Elders in de wereld (Afrika, Midden-Oosten) waar huiskraaien zich ook via de scheepvaart buiten hun natuurlijke verspreidingsgebied vestigden, zaaien ze dood en verderf onder inheemse vogels en brengen ze schade toe aan landbouwgewassen. In Hoek van Holland is daarvan nog geen sprake. Toch neemt de overheid geen risico en worden de Hoekse kraaien weggevangen. Is dat terecht?

Het Dode Dier van de Week is de reuzenpad (Bufo marinus). Deze pad die gemiddeld 10-15 cm groot is, maar kan uitgroeien tot 38 cm en dan 2.6 kilo weegt, leeft in het noorden van Zuid-Amerika en in Midden-Amerika. Het is een vreetzak en daarom is hij elders in de wereld door de mens geïntroduceerd ter bestrijding van plaaginsecten in de landbouw, met name de kever die suikerriet aantast. In het Engels wordt hij daarom cane toad genoemd. Helaas is de reuzenpad, zoals vaker het geval is bij ingevoerde, exotische dieren, op sommige plaatsen een plaag geworden. In Australië wordt hij actief bestreden omdat hij daar door zijn giftigheid de inheemse biodiversiteit zware klappen toebrengt. In deze strijd wordt een nieuw middel ingezet: kattenvoer. [zie Journal od Applied Ecology, online 10 februari 2010]  Hoe zou dat werken?

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Roos, het bovenmatig schilferen van dode hoofdhuid, is een veelvoorkomende aandoening. De Verenigde Staten telt ongeveer 50 miljoen rooslijders en zij spenderen gezamenlijk 300 miljoen dollar aan producten om de aandoening tegen te gaan. Hoe mensen tegen roos aankijken en hoe zij er mee omgaan is echter nauwelijks onderzocht. Naeem Raza en collega’s van de afdeling Dermatologie van het Combined Military Hospital in Abbottabad, Pakistan brachten daar verandering in. Zijn onderzochten ‘kennis, houding en gebruiken’ rond roos onder 800 dienstplichtige soldaten: 65.1% zei aan roos te lijden en 83.1% beschouwde het als een ziekte. Als oorzaken werden genoemd: slecht water (17.8%), winter (7.6%) en slaapgebrek (5.7%). Deze en andere resultaten zijn na te lezen in Journal of the College of Physicians and Surgeons Pakistan 17(3): 128-131. (nog handiger via het onvolprezen PakMediNet)

De huisbioloog (Atlas, Radio 1), zondag 15 november 2009

In uitzending 64 van ATLAS (Radio 1, zondag 15 november 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:

Ze waren warmbloedig. Dat is de conclusie van een recente studie naar het antwoord op de vraag die wetenschappers al lang bezighoudt (en in twee kampen verdeelt): ‘Waren dinosaurussen koudbloedig of warmbloedig?’ Herman Pontzer (Washington University, St. Louis) en collega’s (The Royal Veterinary College, London) formuleren hun conclusie minder stellig, maar hun nieuwe biomechanische benadering (een model dat de energiekosten van lopen en rennen bepaalt op basis van de lengte van de botten in de achterpoot) wijst er sterk op dat de grotere dino’s niet aangedreven zouden kunnen worden door een koudbloedige stofwisseling. Warmbloedige dieren kunnen simpelweg meer energie produceren. De conclusie van Pontzer, afgelopen week gepubliceerd in PLoS ONE, sluit aan bij een oudere studie naar het gefossiliseerde hart van een grote dino die stelde dat het hart – met vier kamers en een enkele aorta – in beginsel het hart van een warmbloedig dier is. Het koudbloedige kamp heeft al tegenargumenten geventileerd.

omslag MugHet Dode Dier van de Week is de mug. Dit naar aanleiding van het verschijnen, volgende week, van het boek ‘Mug’, geschreven door de medisch-entomoloog Bart Knols, over de fascinerende en genadeloze wereld van deze bloedzuigers. Hij beschrijft hoe muggen het verloop van de wereldgeschiedenis hebben bepaald, hoe onderzoekers ontdekten welke rol muggen spelen bij ziekteoverdracht, en hoe de wetenschap naarstig zoekt naar nieuwe bestrijdingsmethoden: van klamboes en schimmels tot genetische modificatie en sterilisatie van mannetjesmuggen met behulp van radioactieve straling. ‘Mug’  beantwoordt vragen als: beschermt het eten van knoflook of het drinken van bier tegen muggen? En waarom wordt de een altijd gebeten en de ander nooit? Knols beschrijft ook zijn eigen onderzoek waarmee hij ontdekte dat Afrikaanse malariamuggen net zo verzot zijn op zweetvoetengeur als op het aroma van Limburgse kaas.

Ruim twintig jaar eigen onderzoek en opgedane kennis samengebald in een vlot leesbaar, machtig interessant boek. Warm aanbevolen door de huisbioloog.

pisbalen in gebruikOnwaarschijnlijk Onderzoek – [de BBC meldt:] De Britse hovenier Philip Whaites propageert een nieuwe methode om, op een duurzame manier, sneller van de enorme hoeveelheid herfstbladeren (bladafval) af te komen. Hij introduceerde het ‘plassen in je tuin’. Op het landgoed Wimpole Hall waar hij werkt, zette hij alle tuinlieden aan om op speciaal daarvoor geplaatste strobalen te plassen. Aan het eind van de dag worden de ‘pisbalen’ over de composthoop uitgespreid. De urine blijkt het composteerproces te activeren en versnellen. Bovendien, zo berekende hij, bespaart plassen in de tuin 30% water omdat de toiletten veel minder doorgespoeld worden. Heb je een composthoop, plas er dan in, luidt het advies van Whaites. Wetenschappelijke bewijs is er (nog) niet.

De huisbioloog (Atlas-Radio 1), zondag 8 november 2009

In uitzending 63 van ATLAS (Radio 1, zondag 8 november 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ (rond 19.50 uur) over:

De nieuwe Rode Lijst van de IUCN – Van 47.677 beoordeelde plant- en diersoorten zijn er 17.291 met uitsterven bedreigd. Het gaat om 30% van alle soorten amfibieën, 21% van alle zoogdiersoorten, 12% van alle vogelsoorten. Voor het eerst zijn er nu ook lijsten van bedreigde planten, insecten en weekdieren. Die zijn niet compleet, maar het blijkt wel dat bijvoorbeeld libellen ernstig bedreigd worden. Eigenlijk is het zo dat als er een bepaalde diergroep nauwkeurig bekeken wordt, steeds blijkt dat er voor de overleving van een hoog percentage van de soorten gevreesd moet worden.

De aantallen en de snelheid waarmee diersoorten uitsterven zijn vele malen hoger dan de successen die af en toe geboekt worden. Zo bleek onlangs dat de  uitgestorven gewaande Banggaikraai (Corvus unicolor) nog voorkomt op het Indonesische eiland Banggai. Hoera!

Pallas' eekhoorn (foto VZZ)Het Dode Dier van de Week is de rode eekhoorn (Sciurus vulgaris). Dit is de soort die inheems is in Nederland. Door de invoer van exotische eekhoorns die als huisdier gehouden worden en vervolgens ontsnappen, dreigt de rode eekhoorn te verdwijnen. In Groot-Brittannië heeft de grijze eekhoorn (Sciurus carolinensis, uit de VS) zich in de loop van 80 jaar breed gevestigd en de inheemse rode eekhoorn massaal verdrongen. De populatie rode eekhoorns is op veel plekken uitgestorven. Op dit moment zijn er in Groot-Brittannië naar schatting meer dan 2,5 miljoen grijze eekhoorns en nog maar 140.000 rode eekhoorns. Voordat dit onheil ook de onze eekhoorn treft, wordt Nederland verboden terrein voor de grijze eekhoorn, de Pallas’ eekhoorn en de Amerikaanse voseekhoorn. Minister Verburg (LNV) heeft deze week bekendgemaakt dat ze de handel en het houden van deze dieren gaat verbieden. Het besluit is het resultaat van een studie naar 38 (!) uitheemse eekhoornsoorten die in Nederland in dierenwinkels verkrijgbaar zijn. Het is niet te voorkomen dat deze dieren soms ontsnappen en zich in Nederland in het wild vestigen en handhaven. Bij de 34 andere exotische eekhoornsoorten is de kans dat ze het in het wild redden veel kleiner.

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Professor T. Steuart Watson, destijds verbonden aan  de Mississippi State University ontdekte een effectieve manier om het bekladden van muren van openbare toiletten te stoppen. Hij verwijderde de graffiti grondig en hing een bordje op met de mededeling: ‘Een gediplomeerd arts zal een bepaald geldbedrag aan een goed doel doneren voor elke dag dat deze muur onbeschreven blijft.’ Zonder het bordje nam het aantal aangebrachte tekens op de muur toe van 0 tot 350 in 15 dagen. Toen het bordje verscheen, werd er niet meer op de witte muur geschreven. Hij publiceerde zijn verbluffende resultaten in Journal of Applied Behavior Analysis 29: 121-124 onder de titel ‘A promt plus delayed contingency procedure for reducing bathroom graffiti’. Als verklaring geeft Watson ‘het bordje brengt altruïstische gevoelens boven’ maar, benadrukt hij, ‘ook de aanwezigheid van een waarnemer (in de toiletruimte) kan de toiletbezoekers van het bekladden van de muren hebben weerhouden’. Zie ook improbable.com.

De huisbioloog (Atlas – Radio 1), zondag 1 november 2009

In uitzending 62 van ATLAS (Radio 1, zondag 1 november 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ ( rond 19.50 uur) over:

traanvocht drinkende bijenBijen die  mensentranen drinken. In Thailand zijn angelloze bijen ontdekt die op het onderste ooglid van mensen landen en vervolgens minutenlang traanvocht drinken. Meestal betrof het een enkele drinkende bij, maar het aantal drinkende bijen per oog kon oplopen tot zeven. Pas bij meerdere drinkende bijen werd het als hinderlijk ervaren, voornamelijk als gevolg van een sterke tranenstroom. Knipperen of sluiten van de ogen weerhielden de bijen niet van drinken. Mensentranen waren duidelijk favoriet boven die van honden en runderen. Rottend vlees, gerookte vis, natte Ovomaltine® en Gruyère, werd niet door de traandrinkende bijen aangeraakt.

Het was niet bekend dat bijen ‘lachryfagie’ (traandrinken) vertoonden. Bij vliegen en vlinders was het wel vastgesteld. De onderzoekers veronderstellen dat de bijen op het hoge eiwitgehalte van menselijk traanvocht afkomen en niet alleen het vocht en zout benutten.

eikapsel van R. alba (foto Peter Bor)Het Dode Dier van de Week is de witte rog (Rostroraja alba) die langs de kusten van de oostelijke Atlantische Oceaan voorkomt. Deze roofvis kan tot 230 cm groot worden. Ik neem een eikapsel mee, een kanjer van 25 centimeter mee, gevonden langs de kust van Zuid Afrika. Het is een museumstuk dat samen met nog veel meer haaien- en rogge-eieren afkomstig uit de collectie van Peter Bor, vanaf zaterdag 7 november geëxposeerd zal worden in de tentoonstelling ‘Op Zee’ in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Eikapsels van roggen spoelen vaak aan op het strand en worden zeemeermintasjes genoemd. Langs de Nederlandse kust gaat het om eikapsels van kleine soorten, zoals de stekelrog (Raja clavata). De laatste jaren worden ze steeds minder gevonden.

Onwaarschijnlijk Onderzoek – Vrouw slikt 78 lepels en vorken (in twee maanden). In Medisch Contact van 8 oktober 2009 (en deze week ook [met foute informatie over de identiteit van de patiënt en de ouderdom van de casus]  op Telegraph.co.uk) wordt melding gemaakt van een 52-jarige Nederlandse vrouw die zich in het ziekenhuis meldt met buikklachten. Ze geeft zelf aan dat de klachten zijn begonnen nadat ze een grote hoeveelheid bestek tot zich genomen had. Op een röntgenfoto zijn inderdaad ‘lichaamsvreemde’ voorwerpen in de maag te zien. Een operatie was nodig om ze te verwijderen. Het bleek te gaan om in totaal 78 lepels en vorken (vreemd genoeg geen messen). De patiënt mocht na vier dagen weer naar huis.

Deze ernstige psychiatrische stoornis wordt ‘Pica’ genoemd, naar de wetenschappelijke naam van de ekster (Pica pica), de kraaiachtige vogel die er om bekend staat alles te eten en glimmende voorwerpen in zijn nest te verzamelen. Het eten van ijzer bestek is slechts één vorm van Pica. De aandoening behelst het doorslikken van talloze om niet-eetbare dingen, zoals aarde, verfschilfers, zand, dierenuitwerpselen etc. Bij Pica-patiënten die bestek eten wordt soms ‘bloedarmoede’ (ijzergebrek) als bijkomende oorzaak genoemd.

De huisbioloog (Atlas-Radio 1), zondag 25 oktober 2009

In uitzending 61 van ATLAS (Radio 1, zondag 25 oktober 2009, 18.15-20.30 uur) spreek ik in mijn rubriek ‘de huisbioloog’ ( rond 19.50 uur) over:

Vogelgriep is seksueel overdraagbaar. Onderzoekers uit Hongarije, Frankrijk en België hebben sterke aanwijzingen gevonden dat het vogelgriepvirus seksueel overdraagbaar is, tenminste bij eenden. Zij publiceerden hun studie in het vakblad Behavioral Ecology. Het blijkt dat eenden met een kleine penis die het bijgevolg rustig aan doen tijdens de seks, een grotere kans hebben om (de eieren van) hun partner met het vogelgriepvirus te besmetten. Bij eendensoorten met een lange penis die er flink op los paren (verkrachten) is die kans veel kleiner. Die oorzaak ligt in de eendenvagina. Bij vrouwtjeseenden van verkrachtende soorten heeft de vagina een hele complexe bouw, waardoor besmetting (via seks) moeilijker plaatsvindt.

De onderzoekers vonden ook dat eenden met een lange penis een kleinere en minder kleurrijke signaalvlek op de vleugels hebben. Hierdoor kunnen eenden met een verhoogde kans op besmetting gemakkelijk in het veld opgespoord worden: zoeken naar eenden met grote en kleurrijke vleugelvlekken.

Geen dood dier deze week, maar aandacht voor De Nacht van de Nacht die dit weekend plaatsvond. De Nacht van de Nacht wil mensen bewust maken van lichtvervuiling en van de mogelijkheden om deze vorm van vervuiling terug te dringen en mensen laten genieten van de donkere nacht. Uw huisbioloog heeft zoals gewoonlijk voor een dagactief-zoogdier geslapen gedurende de nacht, maar gaat in deze uitzending in op de vraag ‘Waarom zijn er eigenlijk nachtdieren?’.

Onwaarschijnlijk Onderzoek – De druppelende theepot. De Franse natuurkundigen Cyril Duez, Christophe Ybert, Christophe Clanet en Lyd´eric Bocquet verlosten de mensheid van een van de meest irritante dagelijkse ongemakken: het druppelen van de tuit van de theepot. Zij publiceerden de resultaten van hun onderzoek 17 oktober 2009 online in arXiv [cond-mat.soft] onder de titel ‘Beating the teapot effect’.

Hoewel het probleem alledaags is, is de oplossing behoorlijk technisch. Uw huisbioloog studeert nog op het artikel om het helder te kunnen verwoorden.